Jak przetrwać hipotermię – objawy, pierwsza pomoc i mity 

Mróz, silny wiatr i przemoczenie mogą w kilka minut doprowadzić do wychłodzenia organizmu. Hipotermia to niebezpieczny stan, w którym temperatura głęboka ciała spada do 35 °C lub niżej, powodując spowolnienie procesów życiowych i zaburzenia pracy układu nerwowego, krążenia oraz oddychania. To zagrożenie nie dotyczy tylko ludzi zdobywających górskie szczyty – może rozwinąć się w każdym miejscu i o każdej porze roku, nawet w mieście.  
 
W niniejszym artykule opisujemy czym jest hipotermia, jak rozpoznać jej objawy, udzielić pierwszej pomocy i zapobiegać wychłodzeniu. Zwracamy także uwagę na powszechne mity dotyczące ogrzewania ciała, które mogą prowadzić do tragicznych skutków. 

Co to jest hipotermia? 

Hipotermią nazywamy stan, w którym temperatura głęboka (wewnętrzna) organizmu spada poniżej 35 °C. Dochodzi do niej wtedy, gdy organizm traci więcej ciepła niż jest w stanie wytworzyć. O zjawisku tym mówimy zarówno w przypadku szybkiego wychłodzenia – np. wskutek wpadnięcia do zimnej wody – jak i stopniowego obniżania temperatury podczas długotrwałego przebywania w chłodnym otoczeniu.  
 
Ludzki organizm potrafi utrzymywać stałą temperaturę dzięki równowadze między produkcją ciepła a jego oddawaniem. Jeśli równowaga zostanie zachwiana, centralna temperatura ciała zaczyna spadać i następuje hipotermia. W odróżnieniu od miejscowego odmrożenia, które dotyczy tylko pewnego obszaru skóry, hipotermia oznacza wychłodzenie narządów wewnętrznych i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.

Kto jest narażony na hipotermię? 

Hipotermia kojarzy się głównie z zimowymi wyprawami w góry, ale w rzeczywistości stan ten może rozwinąć się w każdych okolicznościach. Na zagrożenie szczególnie narażone są: 

• osoby długotrwale wystawione na niską temperaturę, wiatr lub wilgoć – zarówno w górach, jak i w mieście, 

• osoby ubrane nieadekwatnie do pogody lub przemoczone, 

• ofiary wypadków, które przebywają długo bez ruchu w zimnym otoczeniu, 

• osoby starsze, samotne, bezdomne – nie zawsze mają możliwość ogrzania się i nierzadko cierpią na choroby przewlekłe, 

• osoby pod wpływem alkoholu lub innych środków psychoaktywnych, u których obniżona jest zdolność oceny sytuacji oraz reakcje obronne na zimno, 

• noworodki, niemowlęta i małe dzieci, ponieważ mają niedojrzałe mechanizmy termoregulacji i wysoki stosunek powierzchni skóry do masy ciała, 

• osoby chore (np. z niedoczynnością tarczycy, cukrzycą, chorobą Parkinsona, anoreksją) i zażywające niektóre leki, które mogą zaburzać funkcjonowanie ośrodka termoregulacji, 

• turyści górscy, którzy nie doceniają szybko zmieniających się warunków pogodowych oraz trudności w ewakuacji z odludnych terenów.

Warto podkreślić, że hipotermia nie dotyczy wyłącznie zimy. Może wystąpić w każdej porze roku, zwłaszcza jeśli dojdzie do przemoczenia ubrania, silnego wiatru lub długotrwałego przebywania w zimnej wodzie. 

Objawy hipotermii – jak ją rozpoznać? Klasyfikacja 

Hipotermię dzieli się na trzy stadia związane z głębokością wychłodzenia: 

• hipotermia łagodna (35-32 °C) – ofiara jest przytomna, doświadcza silnych dreszczy i skarży się na zimne, zdrętwiałe dłonie oraz stopy;

• hipotermia umiarkowana (32-28 °C) charakteryzuje się ustąpieniem dreszczy: pojawiają się senność, dezorientacja, apatia, zaburzenia mowy i koordynacji; skóra klatki piersiowej staje się wyraźnie chłodna, a puls jest nieregularny;

• hipotermia głęboka (<28 °C) – poszkodowany traci przytomność, oddycha bardzo wolno, a tętno jest ledwo wyczuwalne; w skrajnym stadium może dojść do zatrzymania krążenia i zamarznięcia tkanek. 

Praktycznym narzędziem do oceny stanu poszkodowanego w terenie jest szwajcarska skala HT. Wyróżnia ona pięć stopni wychłodzenia opartych na objawach klinicznych, z czego najniższy oznacza zamarznięcie (temperatura głęboka <15 °C):

Skala HT pozwala szybko ocenić stan osoby wychłodzonej bez specjalistycznego sprzętu – w warunkach terenowych rzadko dysponujemy termometrem do pomiaru temperatury centralnej. Warto jednak pamiętać, że dokładny pomiar temperatury głębokiej można przeprowadzić tylko w określonych miejscach (dolna część przełyku, pęcherz moczowy, odbytnica czy błona bębenkowa).  
 
Podczas oceny poszkodowanego nie wolno pochopnie stwierdzać zgonu: tętno i oddech bywają bardzo słabo wyczuwalne, dlatego należy je kontrolować przez co najmniej minutę. W medycynie ratunkowej funkcjonuje zasada, że „kto jest zimny, nie jest martwy” – ogrzanie poszkodowanego może przywrócić czynności życiowe. 

Mechanizmy utraty ciepła 

Świadomość, w jaki sposób organizm traci ciepło, pomaga zrozumieć, jak najlepiej zapobiegać wychłodzeniu. Strata ciepła odbywa się głównie poprzez: 

• Promieniowanie (radiacja) – emisja ciepła w postaci promieniowania podczerwonego stanowi nawet 55-65 % całkowitej utraty ciepła. Dlatego tak ważne jest okrycie całego ciała, w tym głowy.

• Parowanie – oddychanie i pocenie prowadzą do zamiany ciepła w parę wodną. Odparowanie potu może odpowiadać za 20-30 % utraty ciepła.

• Konwekcja – ruch powietrza wokół ciała odbiera nagromadzone ciepło. Na silnym wietrze konwekcja staje się kluczowym czynnikiem wychłodzenia. Dlatego należy chronić się przed wiatrem odpowiednią odzieżą lub osłoną.

• Kondukcja – bezpośredni kontakt z zimnym podłożem, zimną wodą lub mokrym ubraniem przyspiesza wychłodzenie; w mokrych ubraniach utrata ciepła poprzez przewodzenie rośnie pięciokrotnie, a w zimnej wodzie nawet dwudziestopięciokrotnie. 

Dodatkowymi czynnikami przyspieszającymi wychłodzenie są zmęczenie, brak aktywności ruchowej oraz zaburzenia metaboliczne (hipoglikemia, niedożywienie, niedoczynność tarczycy). Pod wpływem alkoholu rozszerzają się naczynia krwionośne, dając złudne wrażenie ciepła, przez co organizm jeszcze szybciej traci ciepło i zaburza mechanizmy obronne. 

Jak organizm broni się przed wychłodzeniem? 

Ludzki organizm ma kilka wrodzonych mechanizmów obronnych, które chronią przed spadkiem temperatury. Pierwszym sygnałem alarmowym jest poczucie chłodu, które skłania do szukania schronienia lub ubrania się cieplej. Kolejnym etapem jest obkurczanie obwodowych naczyń krwionośnych – w zimnie krew kierowana jest do narządów niezbędnych do życia, przez co kończyny wychładzają się szybciej. Trzecim bezpiecznikiem są dreszcze, czyli mimowolne drżenia mięśni wytwarzające ciepło; jednak zużywają one dużo glukozy, więc przy dłuższym wychłodzeniu organizm szybko traci zapasy energii. 

W sytuacji długotrwałej ekspozycji na zimno te naturalne mechanizmy mogą się wyczerpać, dlatego trzeba zadbać o odpowiednią odzież i ochronę przed wiatrem oraz unikać przemęczenia i wyczerpania energetycznego. 

Pierwsza pomoc – zasada S.O.S i W.I.L.K. 

W przypadku podejrzenia hipotermii liczy się szybkie działanie i zachowanie szczególnej ostrożności. Najważniejsze reguły można streścić w dwóch punktach: 

• S.O.S – Spokojnie. Ostrożnie. Subtelnie. Nie wolno gwałtownie ruszać ofiary, ponieważ zimna krew z kończyn może dopłynąć do serca i wywołać groźne zaburzenia rytmu. Należy utrzymywać spokój, informować poszkodowanego o podejmowanych czynnościach i działać delikatnie.

• W.I.L.K. – Wezwij pomoc, Izoluj od zimna, Lecz urazy, Kontroluj parametry. Należy jak najszybciej zadzwonić pod numer alarmowy (112, GOPR/TOPR w górach) i powiadomić ratowników. Kolejnym krokiem jest izolacja poszkodowanego od podłoża i wiatru, zabezpieczenie przed dalszą utratą ciepła, leczenie ewentualnych urazów oraz ciągłe monitorowanie stanu (oddech, tętno, poziom świadomości). 

Kolejne kroki pierwszej pomocy 

1. Zapewnij bezpieczne otoczenie – przenieś lub przetocz poszkodowanego do ciepłego miejsca, jeśli to możliwe, unikając gwałtownych ruchów. Zabezpiecz go przed wiatrem, wilgocią i dalszym wychłodzeniem – użyj koca, folii NRC, płachty biwakowej, karimaty lub improwizowanych osłon.

2. Zdejmij mokrą odzież – jeśli ubranie jest przemoczone, ostrożnie je usuń i zastąp suchą warstwą. Pamiętaj, aby nie zginać kończyn i nie robić tego na mrozie; najlepiej zdjąć mokre ubranie w miejscu osłoniętym.

3. Ogrzewaj stopniowo – zastosuj ocieplenie warstwowe: folia NRC (srebrna strona do ciała) i koc lub śpiwór. Możesz użyć chemicznych ogrzewaczy lub termoforów, ale nigdy nie przykładaj ich bezpośrednio do skóry i nie stosuj zbyt wysokiej temperatury. Nie wsadzaj poszkodowanego do gorącej wanny ani nie pocieraj śniegiem – takie metody są niebezpieczne.

4. Podawaj ciepłe płyny – wyłącznie osobie przytomnej i w lekkim stadium hipotermii. Najlepiej podawać słodkie napoje (herbata z cukrem, bulion), które dostarczą energii. Nie wolno podawać alkoholu ani kawy – alkohol rozszerza naczynia krwionośne i przyspiesza wychłodzenie. 

5. Unikaj zbędnej aktywności – w HT 1 umiarkowana aktywność może pomagać w produkcji ciepła, jednak już w HT 2 poszkodowany nie powinien się poruszać. Transport powinien odbywać się w pozycji leżącej. Gwałtowne ruchy mogą zakończyć się zatrzymaniem akcji serca.

6. Monitoruj stan i przygotuj się na RKO – oceniaj oddech i krążenie co minutę. Jeśli poszkodowany nie oddycha lub nie ma tętna, rozpocznij resuscytację krążeniowo‑oddechową (30 uciśnięć klatki piersiowej / 2 oddechy). U osób w hipotermii uciski wykonujemy na głębokość 5-6 cm z częstością 100-120 na minutę. Gdy dostępne jest AED, można z niego skorzystać, ale po trzech defibrylacjach należy przerwać procedurę do czasu podniesienia temperatury ciała. 

Warto zapamiętać, że u wychłodzonego poszkodowanego rytm serca może być niestabilny, a zaburzenia rytmu często ustępują samoistnie w trakcie ogrzewania. W trakcie resuscytacji zaleca się minimalizowanie przerw i unikanie nadmiernego poruszania pacjentem; w hipotermii nie podaje się leków, jeśli temperatura jest niższa niż 30 °C, a przy 30-32 °C wydłuża się przerwy pomiędzy dawkami. 

Co robić w przypadku odmrożeń? 

Hipotermii często towarzyszą miejscowe odmrożenia, szczególnie na palcach, nosie i uszach. Odmrożenia dzielą się na cztery stopnie – od przejściowego zaburzenia krążenia (I stopień) do martwicy skóry i głębszych tkanek (IV stopień). W I stopniu wystarczy powolne ogrzewanie i uniesienie odmrożonej kończyny, natomiast wyższe stopnie wymagają jałowych opatrunków i jak najszybszego transportu do szpitala. 

Mity o ogrzewaniu ciała – czego nie robić? 

W kulturze popularnej funkcjonuje wiele niebezpiecznych mitów dotyczących ogrzewania osób wychłodzonych. Oto najczęściej spotykane z nich: 

• „Szybka gorąca kąpiel rozgrzeje poszkodowanego” – nagłe ogrzewanie może spowodować szok cieplny i gwałtowne rozszerzenie naczyń, co doprowadzi do spadku ciśnienia i zaburzeń rytmu serca. Osoba w hipotermii wymaga powolnego, kontrolowanego ogrzewania z wykorzystaniem koca, folii NRC i ogrzewaczy chemicznych.

• „Trzeba podać alkohol, bo rozgrzewa” – alkohol rozszerza naczynia krwionośne i daje uczucie ciepła, lecz przyspiesza utratę ciepła z organizmu i zaburza ocenę sytuacji. Nie wolno podawać alkoholu ani napojów z kofeiną.

• „Folia NRC grzeje tylko jedną stroną” – srebrna strona folii odbija ciepło, ale materiał sam w sobie nie wytwarza ciepła. Folia powinna być stosowana jako jedna z warstw izolacyjnych, najlepiej bezpośrednio przy ciele, a na nią należy założyć koc lub śpiwór.

• „Pocieranie ciała śniegiem lub masowanie” – pocieranie może uszkodzić skórę i prowadzić do odmrożeń. W hipotermii liczy się ograniczenie ruchów i powolne ogrzewanie, nie wolno masować poszkodowanego.

• „Brak drżenia to dobry znak” – ustanie dreszczy świadczy o wyczerpaniu rezerw energetycznych i przechodzeniu hipotermii w stadium umiarkowane lub ciężkie. Nie jest to sygnał poprawy, lecz zagrożenie. 

Zapobieganie hipotermii – sprzęt i przygotowanie 

Najlepszą strategią przetrwania hipotermii jest jej zapobieganie. Oto najważniejsze zasady: 

1. Ubieraj się odpowiednio do warunków – stosuj zasadę trzech warstw (bielizna termoaktywna odprowadzająca wilgoć, warstwa ocieplająca, warstwa zewnętrzna chroniąca przed wiatrem i deszczem). Ubiór powinien być lekki, ale ciepły, dopasowany do warunków pogodowych. 

2. Chroń głowę i dłonie – przez głowę tracimy dużo ciepła, dlatego w zimie niezbędna jest czapka, a w górach także kominiarka. Rękawice i wodoodporne buty chronią skórę przed odmrożeniem. 

3. Zadbaj o kalorie i nawodnienie – organizm potrzebuje energii do wytwarzania ciepła, dlatego w zimne dni zwiększ podaż węglowodanów i tłuszczów. Pij ciepłe napoje, ale unikaj odwodnienia, które utrudnia termoregulację. 

4. Planuj trasę i sprawdzaj prognozę pogody – w górach pogoda może zmienić się w ciągu minut. Analizuj komunikaty meteorologiczne, zabieraj mapę, kompas, naładowany telefon i aplikację ratunkową GOPR/TOPR. 

5. Noś ze sobą sprzęt ratunkowy – koc termiczny (NRC), chemiczne ogrzewacze, śpiwór awaryjny i zapasowa odzież mogą uratować życie. Warto mieć w apteczce termofor, latarkę czołową, gwizdek i linkę.   

6. Unikaj alkoholu i niektórych leków – nie wyruszaj w trasę po spożyciu alkoholu ani środków, które mogą zaburzać percepcję lub ograniczać mechanizmy termoregulacji. 

7. Dbaj o towarzystwo – w górach i na odludziu nie chodź sam. Towarzysz może zauważyć pogarszający się stan i wezwać pomoc. 

Wsparcie i edukacja – skąd czerpać wiedzę? 

Jeżeli chcesz zgłębić temat hipotermii, warto skorzystać z dostępnych źródeł edukacyjnych. Centrum Leczenia Hipotermii Głębokiej w Krakowie udostępnia kursy e‑learningowe i aplikację ze schematem postępowania. Na stronach takich jak hipotermia.edu.pl znajdziesz schematy ratunkowe, numery alarmowe i najnowsze standardy medyczne. Wiele wskazówek i procedur pochodzi właśnie z pracy ratowników tej placówki.

Hipotermia – podsumowanie 

Hipotermia jest stanem zagrażającym życiu, który może dotknąć każdego – turystę w górach, biegacza, wędkarza, a nawet przechodnia w mieście. Aby ją rozpoznać i skutecznie reagować, należy znać mechanizmy utraty ciepła, objawy kolejnych etapów wychłodzenia oraz zasady bezpiecznej pierwszej pomocy.  
 
Wiedza na temat hipotermii oraz wyposażenie się w odpowiedni sprzęt zwiększa szanse na bezpieczne przetrwanie w trudnych warunkach.  
 
W Militaria.pl znajdziesz szeroki wybór sprzętu survivalowego, który pomoże Ci przygotować się na zimowe wyprawy i zabezpieczyć przed wychłodzeniem. Pamiętaj, aby nie lekceważyć zimna – odpowiednie przygotowanie, czujność i umiejętność udzielania pomocy mogą uratować życie Twoje i innych.